1995: ontwerp Orthodoxe Kerk Amersfoort

Afstudeeropdracht  Academie van Bouwkunst Tilburg 1995

1. proloog

In het aanvangsjaar van mijn academische studie trouwde mijn oudste zus met haar Griekse vriend. Het was toen, dat ik kennis maakte met de kleine maar hechte gemeenschap van de orthodoxe parochie van de heilige Cornelius de Honderman in Amersfoort. Dit kerkgenootschap bestaat uit eerste en tweede generatie Griekse en Oost-Europese immigranten, aangetrouwden en “gewone Nederlanders”. Het huwelijk werd ingezegend in een tot kerk omgebouwde zolder van een oud patronaatsgebouw, dat de kerk slechts tijdelijk onderdak kon bieden. Ik raakte tijdens de lange huwelijksmis gefascineerd door de byzantijnse gezangen en de, voor mij onbekende, rituelen. Vooral de priesterdans voor én door de ikonostasis trok mijn aandacht. Hier was sprake van een bijzondere architectonische ervaring. De ikonostasis is een halfhoge ikonenwand, die de heilige altaarruimte (thysiatyrion) afscheidt van het kerkschip (naos)  Achter deze wand ligt het, voor het gewone kerkvolk, verboden heilige gebied. Alleen tijdens de dans van de priester door de klapperende deurtjes in de ikonostasis kan het kerkvolk slechts een glimp van deze verborgen ruimte opvangen. Dit spel van verhullen en onthullen is karakteristiek voor de orthodoxe kerk. Van klein tot groot:  Van een ikoon dat bijna geheel bedekt is met een zilveren afdekplaat tot het kerkgebouw zelf. Want het gehele kerkinterieur is op zijn beurt goed verborgen voor de buitenwereld. Het contrast tussen de eenvoudige sobere buitengevel en het duistere mystieke interieur is enorm. De openbaring van deze binnenruimte geschiedt volgens een eeuwenoude beproefde architectonische route. Via deze route door diverse zoneringen met opbouwende spanningen geeft het gebouw langzaam zijn interieur prijs. Behalve het meest heilige: het thysiatyrion. Dat blijft door de ikonostasis voor de sterfelijke kerkganger onbereikbaar. De ikonostasis is hierdoor de orthodoxe sublieme verwoording van sacraliteit. Deze ervaring met de ikonenwand zou later een grote rol spelen in mijn opdracht.traditonele ikonostasis

De traditonele ikonostase als halfhoge ikonenwand

2. afstudeerkeuze
Jaren later, sta ik voor de keuze van afstuderen en herinneringen van de bruiloft doen mij uiteindelijk beslissen om een oude wens van de orthodoxe parochie voor een eigen nieuwbouw, leven in te blazen.

Er zaten twee grote uitdagingen in:

Ten eerste is het begrip “orthodox” dat in de Nederlandse spreektaal een negatieve betekenis heeft van: onveranderlijk en enigszins anachronistisch. En inderdaad is de orthodoxe kerk onveranderlijk en de basis van overlevering van oeroude tradities. De ikoon is het ultieme voorbeeld van eeuwenoude precieze reproductie en standvastigheid. Het is een kerk, die schijnbaar weinig speelruimte toelaat aan de architect.

Ten tweede: het programma van eisen dat in hoofdzaak bestond uit drie delen. Behalve de bouw van een kerk betrof het een parochie-/ontmoetingszaal en een woning, die het gezin van de priester kan huisvesten. Diverse tegenpolen zouden zich vlak bij elkaar bevinden. Op bepaalde tijden kunnen verschillende tegenstrijdige activiteiten plaats vinden.  Terwijl in de kerkruimte byzantijnse gezangen klinken, luistert priester’s zoonlief naar hard rock of disco. En terwijl in de parochietuin thee en koffie wordt geschonken voor kerkgasten, wordt er gezonnebaad in de patio van de woning. In deze tegenstrijdigheden zie ik een uitdaging van een relativering van deze beladen opgave.

3. Het ontwerp.

Als locatie is gekozen voor een ruim onbebouwd perceel, dat eigendom is van de Oud-Katholieke gemeenschap van Amersfoort in een villawijk op loopafstand van het station.

Mijn architectonische ervaring met de ikonostasis tijdens de bruiloft van mijn zus speelde een belangrijke rol in het tot stand komen van mijn concept. Het uitgangspunt van het ontwerp betrof de vertaling van de drie hoofdfuncties in drie aparte volumes, die elkaar overlappen en beïnvloeden met een centrale rol voor de ikonostasis, die als een vijftig meter lange gouden wand door het volumecluster slingert.

1995-06-00-01

superpositie van de volumes en de ikonostase

De ikonenwand, uitgevoerd in goudkleurig glas in lood, is rijkelijk geïllustreerd met afbeeldingen van byzantijnse symbolen en orthodoxe heiligen. Deze schijf  geleid de kerkgasten naar de naos en vormt tevens een scherpe grens tussen het sacrale en het profane gebeid in het volumecluster. De glas-in-lood-wand heeft een voorkantafwerking en een onafgewerkte achterzijde. Bij het passeren van deze wand richting parochiezaal krijgt de bezoeker een andere blik op de heilige wand, als zijnde een scènewand van een theater, waar de orthodoxe kerk een sterke relatie mee heeft.

De tuingevel met rechts de kerk met ikonostase en links de priesterwoning

hoofdentree met links kerk met galmgaten en rechts de priesterwoning

Vanuit de naos zet het glinsterende oppervlak van de ikonenwand het daglicht met behulp van het vijverwater om in een indirecte verlichting van het kerkschip met een gouden gloed.

Voor de voorbijganger op straat verschijnt de ikonostasis twee keer in de gevel om er tussendoor op raadselachtige wijze te verdwijnen in het cluster. Verhullen en onthullen……

Straatzijde kerkgebouw met een zichtbaar begin van de ikonostase met een byzantijnse adelaar.

Als reactie op de rijke uitbundigheid van de ikonenwand, die zich als een gouden sieraad manifesteert, zijn de drie bouwvolumes uiterst sober en eenvoudig in vormgeving en materiaalgebruik. Het volumecluster kent slechts twee bouwmaterialen, die per blok verschillend zijn gedetailleerd, namelijk redwood en beton.

Het kerkblok bestaat uit een betonconstructie, dat gedeeltelijk wordt verhuld door redwoodlamellen. Deze lamellen verhullen een aantal ramen en de beierruimte van kerk.  Het parochiezaalblok, dat ook de entree in zich heeft, bestaat geheel uit beton en draagt de gezinswoning, uitgevoerd als een lichtgewicht houten doos met een redwoodplanken gevel.

De gouden ikonostase scheidt de heilige altaarruimte (thysiatyrion) af van het kerkschip (naos)

De gouden ikonostase loopt rechts door naar buiten

de gouden ikonostase loopt door aan de achtergevel van de kerk in zorgt voor een indirecte lichtgloed in de ker

4. naschrift.

Tijdens de voorstudie en het ontwerpproces had ik goed overleg met de “opdrachtgever” de priester Stephan Bakker. Deze man van Friese afkomst stond aanvankelijk sceptisch tegenover ieder plan, dat afweek van het eerste plan dat een Nederlandse architect maakte in 1988 en dat een letterlijke kopie betrof van een mediterrane Griekse kerk. We hadden discussies over verschillen in een religie, veroorzaakt door de grote verscheidenheid aan klimaat en bevolking in één religiegebied. Zo is een Nederlandse  katholiek anders dan zijn Siciliaanse broeder en waarschijnlijk is een Nederlandse orthodoxe verschillend van een Griekse, onder andere door beïnvloeding door de Nederlandse calvinistische nuchterheid.

Uiteindelijk kwamen we tot de conclusie dat de herkenbaarheid van de orthodoxe kerk niet in zulke clichématige kopie van een mediterrane kerk zit, maar in díe eigenschappen die het bij uitstek onderscheidt van andere religieuze gebedsruimtes. En dat is de ikonenwand; de ikonostasis. Door deze bijzondere karakteristieke eigenschap te volle uit te laten komen in een sombere interieur, ontstaat een nieuwe heilige ruimte met een sterke orthodoxe identiteit…..

plan Begane Grond.

bovenaanzicht

bovenaanzicht priesterwoning met links de patio

interieur priesterwoning met zicht op de patio en entree

Advertenties

Over Arie van Kuijk

architect & docent bouwkunde Arie is werkzaam als architect, bouwkundige en als docent bouwkunde op MBO en HBO. Kortom hij combineert Vakmanschap met Meesterschap!
Dit bericht werd geplaatst in projecten en getagged met , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s